Zeytinburnu, İstanbul
Elektrikli Scooter Servisleri

Atölye kapısıyla depo arasındaki bir kilometre

Zeytinburnu'nda elektrikli scooter'ın günlük işi, çoğu ilçede olduğu gibi evle işyeri arasında gidip gelmek değildir. İlçenin ekonomisi Telsiz, Seyitnizam ve Çırpıcı çevresine sıkışmış konfeksiyon atölyeleri, kumaş toptancıları ve küçük paketleme depolarıyla döner. Kesimden çıkan parça aynı sokaktaki dikimhaneye, oradan iki blok ötedeki ütücüye, sonra da nakliyecinin deposuna taşınır. Bu taşımaların neredeyse hiçbiri uzun değildir; çoğu beş yüz metreyle bir kilometre arasında kalır. Buna karşılık gün içinde onlarca kez tekrarlanır.

Bu profil aracın yıpranma biçimini baştan değiştirir. Uzun mesafe yapan bir scooter'da belirleyici olan batarya çevrim sayısıdır. Burada belirleyici olan kalkış sayısıdır. Motor duran bir kütleyi hareket ettirirken en yüksek akımı çeker; sabit hızda ilerlerken çektiği akım bunun küçük bir bölümüdür. Günde yüz kez duran ve yüz kez kalkan bir araç, aynı kilometreyi tek seferde yapan bir araca göre motorunu ve kontrolcüsünü kat kat fazla ısıtır.

Sonucu ikinci el alırken görürsünüz. Gösterge düşük kilometre yazar, satıcı da haklı olarak bunu öne çıkarır. Oysa aracın gerçek yaşı kilometrede değil, çalışma saatinde ve kalkış sayısındadır. Bu hattan çıkan bir aracı incelerken ayaklık kauçuğunun aşınmasına, gidon köpüğünün ezilmesine ve fren kolundaki parlamaya bakmak, göstergedeki rakamdan daha çok şey anlatır.

Havada asılı duran iplik lifi

İlçenin sokaklarında görünmeyen ama her yerde olan bir malzeme vardır: kumaş lifi. Overlok ve kesim makineleri çalışırken havaya ince bir uçuntu bırakır, atölye kapıları gün boyu açık durduğu için bu uçuntu sokağa taşar. Kaldırım kenarında biriken tüylenmiş yumaklar bunun gözle görülen kısmıdır; asıl mesele havada asılı kalan, görülmeyen kısmıdır.

Lif, sanayi tozundan bambaşka davranır. Sert bir partikül değildir, yüzey aşındırmaz. Buna karşılık elektrostatik yüklüdür ve dönen parçalara sarılır. Bir kez sarıldıktan sonra silkelemekle çıkmaz; üzerine yağ, gres ya da nem geldiğinde birbirine kenetlenip keçeleşir. Keçeleşmiş lif artık toz değil, esnek ve sıkı bir tabakadır.

Bu tabakanın ilk zarar verdiği yer soğutmadır. Gövdedeki havalandırma delikleri ve motor göbeğindeki dar boşluklar birkaç haftada tıkanır. Isı dışarı atılamayınca kontrolcü kendini korumak için gücü kısar. Sürücü bunu bataryanın yorulması sanır, oysa ortada temizlenmesi gereken bir yüzey vardır.

Tekerlek aksına dolanan lif ve rulmanın sonu

En sık görülen hasar tekerlek göbeğinde başlar. Yerdeki uzun iplikler tekerlek dönerken aksın etrafına sarılır. Sarım her turda biraz daha sıkışır ve rulmanın önündeki keçeye yandan baskı yapar. Keçe yerinden birkaç milimetre kalktığı anda iki şey aynı anda olur: içerideki gres dışarı sızar, dışarıdaki toz içeri girer.

Belirtisi bellidir. Sabit hızda giderken tizleşen bir uğultu duyulur, hız arttıkça sesin perdesi yükselir. Aracı sehpaya alıp tekerleği elle çevirdiğinizde dönüş pürüzsüz olmaz, parmağa tıkırtı gelir. Bu aşamada rulman hâlâ ucuz bir parçadır. Birkaç hafta daha sürülürse mil yatağı ovalleşir ve iş göbek değişimine kadar uzanır.

Korunması basittir ama düzenli olmayı gerektirir. On beş günde bir aracı yan yatırıp iki tekerleğin aks çevresine bakmak, sarılan ipliği makasla kesmeden cımbızla çözmek yeterlidir. Makas keçenin dudağını çizer; çizilen keçe zaten sızdırır.

Yükü gidona asmanın bedeli

Atölye taşımasında yük çoğu zaman gidona asılan bir poşet ya da ayaklığa konan bir kolidir. İkisi de aracın ağırlık merkezini bozar. Gidona asılan yük direksiyonu ağırlaştırıp salınım yaratır; ayaklığa konan koli ise sürücünün ayak basma alanını daraltır ve ani frende öne kaymasına yol açar.

Ağırlık artınca fren mesafesi de uzar. Yirmi kiloluk ek yük, aynı hızda duran bir scooter'ın kayma mesafesini gözle görülür biçimde büyütür. Sürücü bunu genellikle ilk günlerde fark etmez, çünkü fren kolunun hissi değişmemiştir; değişen şey aracın toplam kütlesidir.

Yükle çalışan araçta lastik basıncını üretici aralığının üst sınırına yakın tutmak gerekir. Basınç düşükken yanak ezilir, kaldırım kenarına ya da rögar kapağına yapılan her temas doğrudan janta iletilir. Atölye sokaklarında zemin genelde yamalıdır; düşük basınçlı bir lastik burada birkaç ayda jant eğriltir.

Çift sıra kamyonetin arasından geçmek

İlçenin dar sokaklarında gündüz saatleri yükleme boşaltmayla geçer. Kamyonetler çoğu zaman çift sıra durur, arka kapaklar açıktır, kaldırımda el arabası ve top kumaş bekler. Scooter sürücüsü bu sıranın arasından geçmek zorunda kalır ve geçtiği koridor çoğu yerde bir metreyi zor bulur.

Buradaki asıl risk manevra yapan araçtır. Kamyonet geri geri çıkarken şoförün aynasında alçak ve dar bir scooter neredeyse hiç görünmez. Elektrikli aracın sessizliği durumu ağırlaştırır; içten yanmalı bir motosikleti duyan şoför, scooter'ı duymaz. Bu yüzden ilçede sürerken kamyonetin arkasından değil önünden geçmek, geçilemiyorsa beklemek daha akıllıcadır.

Sürekli tekrarlanan ani frenler balatayı hızla bitirir. Düz zeminde çalışan bir araçta balata ömrü uzundur; burada belirleyici olan zemin değil, fren sayısıdır. Ayda bir kez balata kalınlığına bakmak bu kullanımda abartı sayılmaz.

Sırttan sahile inen kısa ama dik bağlantılar

Zeytinburnu haritada düz görünür, ama ilçe iç kesimdeki sırttan Marmara kıyısına doğru iner. Kazlıçeşme tarafına ve sahil yoluna bağlanan sokaklarda kısa fakat belirgin eğimler vardır. Yüklü bir araçla bu inişleri yapmak, boş bir araçla yapmaktan bambaşkadır.

İnişte motor iş yapmaz, bütün enerjiyi fren ısıya çevirir. Toplam kütle arttıkça balatanın harcaması gereken enerji de artar. Yüklü inişte frene basılı tutulursa balata ısınır ve sürtünme gücünü kaybeder; sürücü bunu frenin tutmaması diye tarif eder. Doğrusu aralıklı frendir: bas, bırak, tekrar bas.

Dönüş yönü de kolay değildir. Sahilden yukarı yüklü çıkarken motor uzun süre yüksek akım çeker, üstelik bu genellikle günün en sıcak saatinde olur. Lifle tıkanmış bir soğutma yüzeyi kendini tam olarak bu tırmanışta gösterir ve araç yokuşu bitirmeden güç keser.

Açık sahil bandında rüzgâr ve menzil

Sahil yolu ilçenin en rahat sürülen kesimidir; zemin düzgün, trafik ayrışmıştır. Buna karşılık Marmara'ya tamamen açıktır. Lodos ya da poyraz estiğinde rüzgâr yandan gelir ve küçük tekerlekli bir araçta gidonu iter. Sürücünün refleksle düzelttiği bu salınım, yüklü araçta çok daha belirgindir.

Karşıdan esen rüzgâr ise menzili düşürür. Aynı güzergâhı sabah rahatça tamamlayan bir sürücü, akşam rüzgâra karşı dönerken aynı yolda belirgin biçimde fazla batarya harcar. Bunu bataryanın bozulmasına yormak yaygın bir hatadır; gidiş ve dönüş tüketimini ayrı ayrı izlemek doğru sonucu verir.

Kıyı kesiminde havadaki tuz da hesaba katılmalıdır. Lif tabakası nem çeker, tuzlu nemle birleşince metal yüzeyde ince bir korozyon başlar. Gidon bağlantı vidaları ve fren kablosunun ucundaki ayar somunu bu yüzden ilçede beklenenden erken pas yapar.

Platformdaki ikinci el tablosu

Hiscoot'ta şu an Zeytinburnu için dokuz elektrikli scooter ilanı listeleniyor. Fiyatlar sekiz bin lira ile yirmi dört bin beş yüz lira arasında dağılıyor, ortanca değer on beş bin lira civarında. İlanlarda öne çıkan markalar Onvo, Xiaomi ve HiFree; bunların dışında marka belirtmeyen ilanlar da bulunuyor.

Aralığın geniş görünmesinin açıklaması basit: alt uçtaki ilanlar küçük tekerlekli, düşük güçlü şehir içi modelleri, üst uçtakiler ise daha yüksek kapasiteli bataryaya sahip araçlar. Atölye taşımasında kullanılacak bir araç arıyorsanız fiyatın alt ucundaki modeller çoğu zaman yetersiz kalır; yükle birlikte rampayı çıkacak tork orada yoktur.

İlan sayısı sınırlı olduğu için aramayı ilçeyle kısıtlamayın. Komşu ilçelerin ilanlarını da listeye alıp buluşmayı Zeytinburnu'nda, aracı yüklü şekilde deneyebileceğiniz bir sokakta ayarlamak daha sağlıklı bir seçim yapmanızı sağlar.

Servis durumu ve gerçekçi bir bakım takvimi

İlçede platforma kayıtlı bir elektrikli araç servisi bulunmuyor. En yakın kayıtlı noktalar komşu Bakırköy'de ve karşı yakada Kadıköy ile Ataşehir'de görünüyor. Bakırköy tarafı sahil yoluyla kısa sürede ulaşılabildiği için pratikte ilk tercih orası oluyor.

Atölye hattında çalışan bir araç için makul takvim şöyledir: on beş günde bir tekerlek aksı ve havalandırma deliklerinin lif temizliği, ayda bir balata kalınlığı ile lastik basıncı, üç ayda bir rulman sesi ve katlama mandalı boşluğu kontrolü, altı ayda bir batarya kapasite testi. Listenin ilk maddesi tamamen ilçeye özgüdür ve atlanırsa diğerlerinin hepsi erkene çekilir.

Zeytinburnu'nda elektrikli scooter, bisiklet ya da motosiklet servisi veriyorsanız Hiscoot'a ücretsiz kaydolabilirsiniz. İlçede kayıtlı nokta bulunmaması, buradaki yoğun kullanımın karşılığında bir hizmet boşluğu olduğunu gösteriyor.